"Xan do Arrabaldo" Fontoira Surís relata en clave de ficción a historia de A Moureira, o arrabaldo da vila de Pontevedra.

Adicado ás mulleres bravas do Barrio de San Roque: Marujita Lacana, Carmela a Pilota e Pilarín a dos Periódicos. Pola súa memoria e a xenerosidade de transmitilo á nova rapazada que estuda no barrio.


Coma acontece coa historia de todas as vilas, os arrabaldos son os grandes esquecidos das mesmas salvo ser o motor económico e social da súa evolución. Coa novela "Xan do Arrabaldo" Fontoira Surís achéganos en clave de ficción narrativa a historia da vila de Pontevedra, a dos traballadores, os comerciantes, os pescadores que realmente foron o impulso económico e social de cambio de "Pontus vetulus", da súa Moureira (topónimo relacionado coa salmoira, co salgado das sardiñas que aínda hoxe en día é lembrado pola memoria de moitas das veciñas do barrio de San Roque, a vella Moureira pontevedresa: véxase "os nomes con historia na sala de visitas deste blog").

Quero lembrar o comezo de "A saga fuga de JB" de Torrente Ballester cando as mulleres de A Moureira exclaman "Roubaron o corpo santo" e introdúcennos no mundo da confraría dos mareantes, ou o "Triángulo inscrito na circunferencia" de Víctor Freixanes arredor tamén deste mundo de mareantes pontevedreses (os pescadores e os navegantes de A Moureira).

E tras estas referencias literarias, Xanciño Neto "fillo dun atalieyro da Moureira" trasládanos ao ano 1476 "do Noso Señor" na vila de Pontevedra "atacada e cercada" na loita sucesoria entre Xoana a Beltranexa e Isabel a Católica ao reino de Castela.

Mais a loita é o marco referencial pois a historia de Xanciño é a historia de A Moureira: a pesca da sardiña, a salgadura para a súa conservación e o seu comercio, que serve de impulso económico para a vila, unha vila que vive de murallas adentro (burguesía, artesáns, nobreza) e que vive fóra de portas( pescadores, comerciantes e mesmo lugares de lecer e vida alegre).

Xanciño serve como personaxe guía que nos leva polas descricións detalladas dos costumes, das rúas, as vivendas, as crenzas, os traballos, os intercambios comerciais... e como navegante dános información das viaxes, das mercadorías, dos portos, dos navíos... xa que logo da grande riqueza económica do porto de A Moureira no século XV.

Quizais a trama estea a favor dos datos, dos detalles, mais as aventuras de Xanciño para entrar na vila sitiada, os seus tratos e amizade cos xudeus ( que xa foxen da expulsión), as aventuras marítimas polos máis importantes portos europeos da época, os amores dun navegante... van tecendo unha documentada e fermosa historia do esplendoroso pasado de A Moureira vella, do noso barrio de San Roque, sen esquecernos do grande aporte de léxico tradicional do ámbito da salgadura, navegación... que nos aporta a novela.

Sen dúbida unha novela enriquecedora para calquera lector e indispensable para a nosa rapazada do IES Sánchez Cantón, pois recupera a nosa identidade mariñeira e navegante, a nosa historia, non a máis coñecida de Pontevedra máis sen dúbida a máis popular e da que aínda quedan pegadas no barrio de San Roque. 

Sobre mediación lectora e propostas de lectura.

Rematado o curso académico os mediadores de lectura, quen máis quen menos, vimos de compartir coa nosa rapazada as nosas propostas lectoras para o verán; apoiándonos nas novidades editoriais, as ofertas das librerías, as recomendacións que determinadas páxinas dixitais (as cales seguimos e coas que polo xeral compartimos gustos lectores), as apostas daqueles escritores dos que nos consta a súa calidade... elaboramos estas suxerencias que partillamos co noso alumnado e publicamos nos nosos blogues. 

A través da rede chega agora a nós un artigo que Luís Miguel Cencerrado publica en BiblogTecarios arredor deste tema " Conjugar el verbo recomendar en la biblioteca pública e escolar" para axudarnos a reflexionar sobre esta práctica que realizamos ás veces sen pararnos a meditar sobre a profundidade e o alcance da mesma.

Di Luís Miguel Cencerrado no seu post que " O noso labor de promoción de hábitos lectores debe asentarse firmemente sobre o valor e a riqueza das suxerencias de lectura que propoñemos", valor e riqueza dúas palabras cheas de sentido no noso traballo coma educadores e continúa " o valor das coleccións da biblioteca (...) dependerá fundamentalmente da calidade das lecturas e das informacións que conteñen os documentos que a conforman" outro dato a ter en conta cando realizamos non só a selección senón tamén as compras dos fondos para a nosa rapazada.

Sobre o desenvolvemento da práctica de propostas lectoras fai referencia a "tecer un bo ambiente de confianza, intercambio  e complicidade" cos lectores e non podo deixar de lembrar cando dalgún xeito rexeito a lectura dalgún alumno ou alumna (por consideralo sen valor, mesmo pouco recomendable para a súa formación) e non establecín esa previa complicidade, afinidade á que fai referencia Cencerrado o que convirte a miña recomendación en negación e non en valor.

Arredor da actualización constante que según Cenderrado require esta práctica en moitos casos resulta agotadora cando debes compaxinala coa preparación de clases, exames, proxectos... o que desde logo, son consciente, pode afectar á calidade, ao valor das miñas propostas lectoras, a ese "analizar, valorar e escoller" tan enriquecedor da práctica que cita Cencerrado.

Outro importante consello do articulista é que " esta función debe ser exercida co ánimo de compartir, sen imposicións e dogmatismos, de forma bidirecional e colaborativa" e tremo só de pensar nas ocasións nas que inconscientemente caín no dogmatismo e esquecín a bidirección das propostas.

Achega Cencerrado que o éxito no labor de análise e selección é "identificar o material que imos analizar, describir os elementos máis relevantes da obra e realizar a valoración dos mesmos".

Consellos de gran utilidade que complementan o seu artigo con unhas pautas a seguir cando lemos unha obra, cando a analizamos e cando a valoramos: constatamos a utilidade do emprego de fichas de análise adecuadas ao tipo de obras que son, xa que logo, perfectas para axudar á nosa reflexión sobre a lectura, achegarnos a determinados elementos da mesma e realizar unha valoración realizada coma lectores críticos e reflexivos.

Un artigo este de Luís Miguel Cencerrado que debemos ter moi en conta á hora de realizar e publicar as nosas recomendacións lectoras.

https://www.biblogtecarios.es/lmcencerrado/conjugar-el-verbo-recomendar-en-la-biblioteca-publica-y-escolar/

"O exército de fume" Manuel Gago.

Comezamos as lecturas do verán con "O exército de fume" de Manuel Gago: historia, aventuras, un fermoso percorrido pola Galicia atlántica e do interior, de Londres a Madrid, collidos da man por un importante elenco de personaxes que moven a trama misturando, en palabras do autor, lenda, historia e ficción.

Ten pois esta novela todos os elementos para engancharnos desde o seu comezo, para enguedellarnos nas aventuras de Celia, Ramallo e moitos e moitas máis que conforman un "exército de fume", os que non están pero loitan pola liberdade.

 Unha guerra que non rematou (a nosa) e outra guerra en marcha (a mundial), 1942, de finais de abril a primeiros de xuño, un ritmo moi áxil case cinematográfico.

A diplomacia, a espionaxe, a loita, os heroes sen nome móvense pola novela con fluidez, sempre marcando un ideal, a resistencia ante a intolerancia e os abusos dos fascismos, a procura da xustiza para todos e todas.

Pequenas e moi fermosas descricións da paisaxe galega arroupan os feitos e axudan a situar ao lector nun mapa xeográfico moi concreto, xa que o autor nolo indica ao comezo de cada capítulo; personaxes presentados con pequenas pinceladas pero moi ben caracterizados polo que fan e din. O ambiente da Galicia na posquerra está moi ben recreado, a fame, o medo, as represalias e sobre todo o valor e a forza dese exército na escuridade ("de fume") que non se resigna a sentirse vencido.

Ten pois esta novela de Manuel Gago fondo e forma moi atractivos para gozar dunha animada e engailante lectura, para esvarar pola obra con pracer, engadindo a maiores valores formativos sobre a nosa historia, arte e como non podía faltar nas obras do autor, o fermoso imaxinario da nosa cultura.

Recomendo que acompañemos a Celia e a Ramallo, a Brais e a Emilio, a Charo, ao pintor de océanos e a Brendinger (estes dous últimos os meus preferidos) nesta aventura que puido acontecer na Galicia da posguerra e cumplimentemos este fermoso roteiro pola rica paisaxe da nosa xeografía coa que nos deleita esta novela.

(Urbano Lugrís, Vista de Vigo).

"Amor por catro" Helena Villar Janeiro.

 Sentimentos e emocións cunha linguaxe ao servizo da beleza da palabra (o pouso da poeta), transmítenos Helena Villar Janeiro nestes catro relatos que teñen coma fío condutor o tema do primeiro amor (ese que a contratapa do libro define coma "amores que nos acompañarán na memoria para o resto das nosa vidas... Porque todos amamos").

Seique vai ser un libriño que vai "namorar", literalmente, á nosa rapazada polo tema (moi na liña das preferencias da adolescencia) mais tamén pola fermosura da palabra (coidada, escollida, colorida...) e polo encadre: o contexto das historias que nos relata a autora; Marrakhech e a praza de Jamaa al Fana para a historia de Iamal e Shama, o camiño de Santiago que favorece o encontro de Alicia e Jacques (Galahaz), Compostela e as vacacións de Nadal coma marco para o diario de Chus e o seu amoriño por Gustavo, e unha tenda benéfica para axudar a Fuco e a Maía na man de Loxa e Xelo e o seu soñado primeiro bico.

Fermosas historias de namorar nas que destacamos a mestría da presentación das mesmas e a lírica da linguaxe, a adxectivación, o colorismo que arroupan as palabras, a inocencia do amor primeiro e o achegamento á literatura e á cultura propia, de noso, tan alonxada hoxe en día da nosa rapazada.

Valores coma o respecto ás tradicións e aos maiores, a solidariedade, a aprendizaxe dos idiomas que achegan e a cultura, o esforzo e a superación, pairan nestes fermosos relatos que de certo vannos conquistar e namorar por vez primeira.

Realmente unha lectura gorentosa que crea imaxes que axudan ao desfrute da beleza das historias e do tratamento da palabra.

Recomendacións lectoras que andan pola REDE, para degustar no verán 2018.

Novela histórica, vampiros, poemas grafiteiros, amor, relatos de medo, xornalismo e reflexión, novela negra, acción e heroísmo, unha "road movie"...

Petiscos lectores que saben a sangría, gazpacho, limonada... bebidas moi frescas para un caloroso verán lector.

MEDIADORES DE LECTURA: PÓNDOMOS EN VALOR.

VALLA COMA EXEMPLO:

En Pontevedra hai un club de lectura xuvenil, organizado polo Salón do Libro, do que formamos parte vari@s e variopintos MEDIADORES DE LECTURA: Libreir@s, profesores coordinadores de club de lectura escolares, profesionais dos medios de comunicación, representantes polític@s de cultura e dinamización lingüística, especialistas en xestión cultural, escritor@... 

Vai xa un curso no que nos levamos reunindo para falar de libros, compartir lecturas, experiencias lectoras con escritor@s de LIX coma Ledicia Costas, Manuel Lourenzo, Francisco Castro, María Reimóndez , Eva Mejuto... 

Cando saímos na prensa local valórase o encontro co escritor/-a e non se menciona o esforzo que os participantes realizamos para ler, compartir opinións, programar citas lectoras, reflexionar e matizar ideas, buscar xeitos de conquistar aos nos@s lector@s adolescentes, indagar sobre os autores e a súa obra, mesmo darlle mil voltas á selección de lecturas, literalmente "buscarnos a vida" para contactar e animar aos creadores a reunirse con nós... e sobre todo a paixón que poñemos na transmisión das lecturas (ás veces mesmo agotadoraaa...).

E a miña cuestión de hoxe vai nesta dirección: Que sería d@s escritor@s, das vendas editoriais, da formación de lectores críticos tan necesarios nesta sociedade das imaxes e da inmediatez, sen o labor d@s MEDIADORES DA LECTURA?

Fundamentalmente aportamos o noso amor polos libros e as lecturas, polos escritores, polas editoriais e polo futuro dun mundo de reflexión e pensamento: un lector/-a non pode ser conquistado polas palabras sen fondo, sen argumento, sen sentido, sen amor e nós mediamos para que sexa posible, real.

Ocupamos o noso lugar na cadea da lectura, coma diría Michelle Pettit somos os facilitadores da lectura e nós tamén poñemos o noso gran de area para MELLORAR O MUNDO.

  

"O xardineiro dos ingleses" de Marcos Calveiro.

Recuperamos nesta obra ao Marcos Calveiro de Festina lente ou de Settecento, o contador de historias que con arte sabe tecer fíos entre a realidade e ficción creando novelas que ao tempo desfrutamos e coas cales ampliamos os nosos coñecementos en literatura, en pintura, en historia... o Marcos Calveiro que namorou á rapazada con O pintor do sombreiro de malvas.

O xardineiro dos ingleses traslada ao lector á Vilagarcía da Primeira Grande Guerra  (1911 en concreto) e paséanos pola vila con gran minuciosodade ao par que nos relata a historia de Delia e os seus amigos James e Frizt (unha moza galega, un soldado alemán e un soldado francés en época de guerra mundial en Arousa Bay).

A descuberta do autor-personaxe-narrador dunha noticia nun xornal sobre a distinción británica a un veciño de Cea serve a Marcos Calveiro para tirar do fío narrativo e desenvolver a trama; este narrador-escritor-personaxe alterna cun narrador omnisciente para crear o nobelo entre o presente e o pasado, a historia de Delia e Edelmiro e a súa propia historia actual na pescuda de respostas ante a insólita distinción do goberno inglés.

Unha novela moi ben documentada en canto ás ubicacións espaciais onde acontece a trama (en gran parte da novela predominan a descrición e os datos sobre a acción e os diálogos) e en canto aos datos históricos e localizacións temporais (un arousán pode aprender con este libro moito da propia historia).

Un triángulo amoroso, aventuras, costumes, un fermoso retrato da Arousa, o amor filial de Edelmiro, a vinganza, a lealdade... mesmo historias de espias van conformando esta novela: " A Armada alemá xamais se rende (...) a inglesa tampouco (...) é o noso destino enfrontarnos sempre... " e o destino e os homes, as guerras dos homes marcarán as vidas de Delia e o seu fillo Edelmiro.

Na cuarta parte, Cinza do mar, encontrámonos cun personaxe moi especial, o mesmiño Federico García Lorca visita a Arousa coa súa compañia teatral, A Barraca,  e o seu encontro con Edelmiro achegaranos á obra do poeta. Mais non é Lorca o unico personaxe ilustre que nos visita en O xardineiro, na praia atoparémonos co gran pintor Sorolla que ao seu modo tamén participará na trama.

Na quinta e sexta partes Calveiro nos achega á nosa Guerra Civil, recuperando a Memoria Histórica que tan necesario é,  os asasinatos, abusos e represións denúncianse tamén nesta historia.

É pois, O xardineiro dos ingleses, unha novela moi completa, ben artellada a trama,documentada, cunha linguaxe clara e rica, que agradecerán todos e todas as arousás e por suposto os fieis seguidores da obra narrativa de Marcos Calveiro.

"Querido Tomás" Cinefórum con Uxía Blanco e Fina Casalderrey.

O martes pasado participamos nunha actividade de cinefórum a partir do visionado da curtametraxe "Querido Tomás" dirixido por Uxía Blanco (a nosa querida "Sempre Xonxa" e que tamén participa coma actriz) con guión de Fina Casalderrey (a nosa benquerida narradora e mestra, que tamén participa coma actriz).

A curta é unha adaptación a partir do texto da novela Querido Tomás de Xosé Neira Vilas (que tamén participa coma actor) e trata o tema da emigración coa visión dos que aquí quedaron.

A curtametraxe realizada cun orzamento moi precario recibiu, no Festival Internacional de Cinema Independiente de Braga (Bragacine), o premio á mellor interpretación.

En palabras da guionista "Das cartas de Teresa sácase a vida das súas palabras. Hai que quedar coa esencia da novela e renunciar a feitos que acontecen nela para adaptar a obra á duración da curtametraxe".

Unha excelente adaptación que soubo plasmar na pantalla a fermosura da historia e a riqueza expresiva da linguaxe de Neira Vilas.

Todos e todas saímos encantados da experiencia e desexando que a historia continuase.

Esta actividade está enmarcada dentro da programación do Salón do Libro.

23 de abril, Día do libro

Mañá celebraremos o Día do libro en moi boa compañía xa que como xa vén sendo habitual colaboraremos na lectura que organiza o IES José Zerpa de Santa Lucía de Tirajana en Gran Canaria.

Os nosos vídeos este ano, son un recitado de versos de Xohana Torres pois o tema da lectura deste ano é visibilizar ás mulleres escritoras.
Ademais da nosa rapazada,este ano tamén nos acompaña na lectura a marabillosa escritora mexicana Marta García Esperón que amablemente nos agasallou cun fragmento do seu libro Mi abuelo Moctezula, polo que a colaboración deste ano é internacional. 

Lecturas no "Día internacional do pobo xitano"

Neste 8 de abril,  queremos solidarizarnos co pobo xitano e en especial cos adolescentes, a través das lecturas; pensamos que as palabras dos escritores e escritoras que nolos achegaron son un medio óptimo para fomentar a inclusividade dos rapaces e rapazas xitanos  na nosa sociedade en xeral e na escola en concreto.

Palabras e versos para a igualdade, para a rapazada xitana que nas súas mans, sen sabelo, posúe a marabillosa chave da integración.

http://www.gitanos.org/8deabril/

Comecemos pois coas nosas recomendacións lectoras para o Día do Pobo Xitano:

• "Pan con chocolate" de María Victoria Moreno, a nosa escritora homenaxeada nas Letras Galegas 2018 preséntanos neste relato a Adonay e a Eva, dous adolescentes, unha nena loira e paia (o pan) e un neno calé (o chocolate) unidos por unha intensa amizade que lles dá forzas para enfrontar os desprezos e o racismo na escola. Un forte temporal arrasa as choupanas do arrabalde xitano da Quenlla que ben podería ser calquera dos míserentos poboados xitanos nas nosas cidades.  Os fortes sentimentos de Eva relátannos en primeira persoa as desgrazas deste pobo.

• "Preciosa y el aire" de Federico García Lorca en "Romancero Gitano":

Su luna de pergamino

Preciosa tocando viene

por un anfibio sendero

de cristales y laureles (...)

E Preciosa, a xitaniña de Lorca fai que o vento se levante ao seu paso, que o mar frunce o seu rumor, que as oliveiras palidezan que a enchen de medo e fana correr...

• Reina é a moza xitana que acompaña a Miguel en "Unha estrela no vento" a primeira das novelas de Ledicia Costas; o seu falar con gheada fai dela unha linda xitaniña galega que sufrirá o machismo da súa cultura e da súa familia. De novo a amizadeentre un rapaz paio e unha nena xitana e os inconvintes do cruce de razas e culturas.

• "Os xitanos cesteiros" que Manuel Rivas nos presenta en "A boca da terra", os "Jiménez Camacho Manuel Montoya Antonio Camacho" que foron asasinados no 1936 por unha "brigada da noite":

 Hai un son en Lians.

E u é?

Son os pés que non queren pisar

E u é?

Son as follas que caen

no oco da guitarra

Son os nenos que piden 

un biscallo azul de azar.

E u é?

Son os anxos 

que chían polo buraco das balas

polo envés do matar (...) 

• Margot, a mellor puta do Berbés que nos achega Inma López Silva en "Aqueles días en que eramos malas" tamén é muller e xitana polo que vai sofrer o abuso e o desprezo dos seus :" Aquel día, Margot ergueuse ansiosa. Non era felicidade o que sentía. Era expectación, nerviosismo. (...) Púxerona fermosísima, coas xoias da familia, co vestido con pedrería, os zapatos de medio tacón e uns bucles brillantes  que lle caían polo lombo deixando ver anacos da súa pel morena"...no día da súa voda, e só era unha nena.  

• José Heredia Maya, poeta xitano na súa proposta para unha danza flamenca de arcanxos moremos canta en versos:

Jaleos

¿Que es lo que ha pasao?

que los gitanitos

que se han rebelao.

¡Eso no puede ser!

¿Qué es lo que ellos quieren?

que los gitanitos

tengan pan y aceite.

¡Eso no puede ser!

Quieren además 

que todos los hombres

seamos igual.

¡Eso no puede ser!

¡Qué barbaridad!

• En "O sono traizoeiro" (conto finés) relátase "Hai xa douscentos anos unha xitana solteira chamada Ulla vivía no pobo de Rautalampi. Todos os labregos, terratenentes e servos a coñecían e querían moito. Ulla, ao igual que os demais xitanos de Finlandia, ía de vila en vila a cabalo, da casa dunha familia á doutra" (...) Naquela época a tradición obrigaba a que, se un xitano se namoraba apaixonadamente dunha xitana e quería casar con ela, tiña que collela pola forza, raptala ou secuestrala (...) 

mal lles debía ir pois ás xitanas finesas xa que logo a súa opinión non contaba...

• Na voz da narradora mexicana María García Esperón, cheganos esta recomendación poética do escritor asturiano Aurelio González Ovies "Entre lirios":

Casi siempre era en mayo. Cuando estaban aún 

muy verdes las ciruelas

llegaba la estación de los gitanos.

Buscaban abrigo y extendían sus trastos

y sus lonas

donde sonaba el agua y asomaban los lirios.

Vaia este pequeno botón de mostra dos moitos exemplos que podemos atopar na literatura que nos valerán para VISIBILIZAR ao pobo xitano no seu DÍA, desde "La gitanilla" de Cervantes á prosa e a poesía contemporánea.